True IMPACT van implementatiewetenschap: van theoretische frameworks naar meetbare verandering

: dinsdag, 15 september 2026

Impressies van de Impact conference over Implementation Science

Zurich 12-13 februari 2026

Op 12 en 13 februari vond in Zürich de vierde conferentie plaats van het Zwitserse implementatienetwerk IMPACT. Dit netwerk, vergelijkbaar met het Nederlands Implementatie Collectief (NIC), bracht circa 300 implementatieonderzoekers, zorgprofessionals, beleidsmakers en vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven bijeen. De centrale boodschap was duidelijk: de implementatiewetenschap verschuift van het ontwikkelen van nieuwe frameworks naar de toepassing ervan in de praktijk, met als doel duurzame impact voor patiënten, professionals en samenleving.

door: Barbara van der Linden (ZonMw, NIC, EIC, KIZ redactie) en Sabina de Geest (University of Basel & Swiss Implementation Science Network (IMPACT) Zwitserland & KU Leuven Belgium)

Grenzen overbruggen en interdisciplinariteit

Keynote Professor Roman Kislov, Manchester Metropolitan University UK benadrukte het belang van boundaries in het implementatiewerk: grenzen tussen disciplines, organisaties en systemen die het implementatiesucces beïnvloeden, maar vaak buiten de invloedssfeer van projectteams liggen. Om deze grenzen te overbruggen zijn boundary spanners nodig: mensen die verbindingen leggen tussen disciplines en organisaties en bijdragen aan multiprofessionele samenwerking en collectief leiderschap. Daarnaast pleitte Kislov ervoor implementatie niet uitsluitend te baseren op evidence-based interventies en implementatieframeworks, maar ook inzichten uit de gedragswetenschappen en sociologie te benutten. Een nieuwe boundary is die tussen mensen en AI: we moeten nu daar ervaringen mee op doen en kennis uitwisselen!

De groeiende invloed van systems science, digitale innovaties en designgerichte benaderingen onderstreept bovendien het belang van samenwerking met beleidsmakers en commerciële partners, zoals de farmaceutische, biotechnologische en MedTech sector.

Het systeem zichtbaar maken

In verschillende lezingen stond het analyseren en visualiseren van implementatieprocessen centraal. Methoden zoals implementation process mapping brengen processen, systemen en de relaties tussen acties en reacties in kaart. Door barrières in verschillende fasen van het implementatieproces te analyseren, kunnen implementatieprofessionals samen met betrokkenen passende strategieën kiezen. Implementatie werd daarbij gezien als een niet-lineair proces met voortdurende feedbackloops. Het doel is om vooraf niet alleen het zichtbare deel van het systeem te begrijpen, maar ook de minder zichtbare onderliggende processen, trends en opvattingen – de ‘onderkant van de ijsberg’ – én om inzichtelijk te maken welke veranderingen worden nagestreefd. Deze aanpak is vergelijkbaar met het ontwikkelen van een logic model of impact pathway.

Steeds meer tijd wordt geïnvesteerd in de voorbereiding van implementatietrajecten, onder meer via scoping reviews, implementation mapping en co-creatie met stakeholders. Dit biedt ruimte om implementatiestrategieën zorgvuldig te ontwikkelen, verschillende stakeholders te betrekken en multidisciplinaire teams, inclusief ontwerpers en sociale wetenschappers, samen te stellen.

Snel aan de slag en adaptatie

Tegelijkertijd klonk tijdens de conferentie een duidelijke waarschuwing: analyse alleen is niet genoeg. Na het in kaart brengen van het implementatieproces is het belangrijk snel de stap naar de praktijk te zetten. Met behulp van prototypes en realistische simulaties kan worden onderzocht hoe een interventie in de dagelijkse praktijk werkt en welke onverwachte effecten optreden. Implementatieprofessionals doen er goed aan hier zelf actief aan deel te nemen om ervaring op te doen met de interventie en de context waarin deze wordt toegepast. Video-opnamen, observaties, tekeningen en aandacht voor beleving en organisatiecultuur kunnen dit leerproces ondersteunen.

Interventies worden vaak aangepast aan de lokale context en behoeften. Daarbij bestaat het risico dat essentiële werkzame elementen verloren gaan. Daarom werd geadviseerd een zogenoemd stoplichtsysteem te gebruiken voor adaptaties: groen voor onderdelen die vrij kunnen worden aangepast, oranje voor onderdelen die onder voorwaarden kunnen veranderen en rood voor kernelementen die behouden moeten blijven.

Problemen bij implementatie

Er zijn veel inclusieproblemen bij implementatieonderzoek. Dat leidt tot vragen als: zijn voorstellen wel realistisch? Is er wel behoefte aan de interventie? Is er wel een echte wens en voldoende tijd om het project te doen? Kunnen en willen patiënten wel meedoen? Opvallend was veel vertraging door zaken die misschien van tevoren bekend hadden kunnen zijn!

Ook de steeds uitgebreidere voorbereiding van implementatietrajecten kent nadelen. Deze leidt regelmatig tot de implementatie van kleinschalige, afgebakende interventies met beperkte impact en onvoldoende inbedding in de dagelijkse praktijk. Daarnaast lag de nadruk vaak op fidelity in plaats van adaptatie, terwijl factoren als machtsverhoudingen, inclusie en gelijke toegang (equity) relatief weinig aandacht kregen. Hierdoor bestaat het risico dat implementatieprocessen onnodig complex en traag worden en de beoogde gebruikers onvoldoende bereiken.

Observaties

Nog steeds worden veel verschillende frameworks gebruikt: dat roept de vraag op of het niet tijd om voor meer standaardisatie. Bijvoorbeeld ERIC/ CFIR voor beïnvloedende factoren en strategieën. En de Proctor Outcomes framework of RE-AIM voor te meten uitkomsten. Voor capacity building bestaan er ook meer dan 20 competentie frameworks. Waarom daarvoor niet het ISP Profile (Metz/Burke/Albers) framework als standaard kiezen? Tegelijkertijd liet Australisch onderzoek zien dat ook implementatietrajecten zonder expliciet framework goede implementatie-uitkomsten kunnen bereiken.

Een terugblik op 20 jaar implementatiewetenschap

Tijdens het slotwoord plaatste David Chambers van het Amerikaanse National Cancer Institute de ontwikkelingen in historisch perspectief. Sinds 2005 heeft het vakgebied zich in hoog tempo ontwikkeld.

Belangrijke mijlpalen zijn onder meer:

de opkomst van sociale media en smartphones als kanalen voor kennisverspreiding;
de publicatie van het invloedrijke artikel over Implementation Outcomes door Proctor en collega's in 2009;
de sterke groei van implementatiestrategieën en frameworks vanaf 2011;
de introductie van het concept adaptatie rond 2016;
de toenemende aandacht voor causaliteit en de-implementatie vanaf 2018.

Daarnaast wees Chambers op de enorme groei van scholingsmogelijkheden, webinars, trainingen en internationale conferenties. Hij signaleert het belang van de ‘big tent for implementation science’. Het bij implementatie zorgen voor bijdragen vanuit een veelheid van verschillende perspectieven. Het werd inderdaad tijdens deze conferentie duidelijk dat bijdragen van een veelheid van disciplines en vertegenwoordigers nodig zijn om met implementatie impact te bereiken.

Een inspirerende ontmoetingsplaats voor implementatiewetenschap

De Impact conferentie liet zien dat de focus van implementatiewetenschap verschuift van theorieontwikkeling naar praktische toepassing, van verklaren naar veranderen, en van losse interventies naar systeemdenken.

Voor de Nederlandse deelnemers bood het congres niet alleen nieuwe inzichten, maar ook volop gelegenheid om collega’s uit Europa en daarbuiten te ontmoeten. Met een sterke Nederlandse vertegenwoordiging leverde Zürich opnieuw een inspirerende bijdrage aan de verdere professionalisering van het implementatievak.

Bronnen

1. IMPACT Conferences – https://impact-dph.unibas.ch/conferences/

2. De Geest, S. Conference Report: The 4th Swiss Implementation Science Conference (IMPACT 2026), Zurich