Ga direct naar inhoud
LoginWord lid

Hoe je een deur opent met een wet

donderdag, 25 juni 2026
Alle KIZ artikelen

Analyse van 5 jaar Wet zorg en dwang 

door Jeroen Schumacher 

Afbouw van een band

Zeker, er is nog veel te winnen aan terugdringen van dwang in de langdurige zorg. De tendens om over te stappen van het voorkomen van risico’s, naar het hanteren van risico’s is weliswaar definitief ingezet. Maar een opgave als het openen van nu nog veelal gesloten deuren in de ouderenzorg Ă©n gehandicaptenzorg is een grote opgave.

Hoop biedt de vergelijking met afbouw van de zogenaamde Zweedse band, die overigens niet uit Zweden komt*. Tot 20 jaar terug “bonden we nog iedereen vast” aldus een zorg-collega. Gedegen onderzoek van Maastricht en een campagne (‘Ban de band’) maken dat jongere collega’s in de zorg je nu vertwijfeld aankijken: “Zweedse band? Nooit van gehoord”. De geschiedenis herhaalt zich niet maar rijmt wel, zegt de historicus. De toekomst zal leren of dat ook opgaat voor het openen van tot op heden nog menig gesloten deur.

*Auteur van dit artikel had in 2025 Zweedse onderzoekers aan de lijn die zich wilde oriĂ«nteren op zorg & dwang in Nederland. Verbazing na het noemen van de ‘Swedish belt’. Nee, totaal onbekend. Navraag leert dat de oorsprong van de benaming ligt bij Saab en Volvo die als eerste de autogordel introduceerden. Met dank aan Thijs Melchior (IGJ) voor het uitzoekwerk.

 

Een cliënten-wet op zorg en dwang

De introductie van de Wet zorg en dwang vanaf 1 januari 2020 is niet te beschrijven als een implementatie volgens het verander-boekje. Wel is het een majeure verandering van werken met gedragsproblematiek. In dit artikel volgt de analyse van de introductie van deze nieuwe wet. Aan de orde komen de aanleiding voor de nieuwe wet, de complexiteit, de progressie in de afgelopen 5 jaar en de lering die we uit de analyse kunnen trekken. Als er een verband is te leggen met actuele opvattingen over veranderkunde, staat dat in een apart kader vermeld. 

De ‘big bang’ in de perceptie van dwang in de zorg

In 1988 werd met een knal de basis gelegd voor de opvolger van de BOPZ. Een foto van een jonge vrouw (23), naakt vastgebonden aan de muur, genomen door haar vader. Jolanda Venema was haar naam en de alarmbel ging af. Publiciteit, de 2e Kamer in actie en een landelijke inventarisatie verder, was de onthutsende conclusie dat zo’n 2300 mensen in Nederland in vergelijkbare omstandigheden moesten leven.

Een nieuwe wet heeft een voorgeschiedenis met vele vertakkingen, maar het incident uit 1988 geeft in 1 oogopslag het doorkijkje naar nut en noodzaak van heldere en werkbare wetgeving op zorg & dwang.

Suzanne Verdonschot neemt in haar onderzoek naar de werking van veranderaanpakken in de praktijk afstand van het veelgebruikte ‘uitrollen’ van nieuw beleid. Ze constateert ten aanzien van verspreiding eerder een stap-voor-stap realiteit waarin bij ieder persoonlijk een klein ‘big bang’ plaats vindt. Op basis daarvan komen mensen in actie. (Verdonschot, 2020)

 

Geen florissant beeld

Behulpzaam als uitgangspunt voor reflectie over de Wzd is de wetsevaluatie. Uit deze rapportage: “Deze evaluatie laat geen al te florissant beeld zien van de opzet en inhoud van de Wvggz en de Wzd, van de stand van de implementatie van beide wetten en van de mate waarin reeds aan de met beide wetten beoogde doelstellingen is volstaan.” ( Bron: ZonMw, de wetsevaluatie, 2022) 

Vervolgens gaat het verslag de nuance in met de aantekening dat implementatie van dit type, complexe wetgeving jaren kan duren. En dat is de realiteit. De Wzd raakt de inhoud van de zorg, spelregels over besluitvorming in afstemming met cliënt, naasten en vele betrokken professionals en daarmee ook de organisatie van de zorg. Dus behalve de noodzaak van goede professionele en zinvolle afwegingen en het omarmen van de complexiteit van de opgaven, vraagt werken met de Wzd organisatietalent. Het vermogen om multidisciplinaire afstemming én de administratielast effectief te organiseren.

Jorge Marcone: ‘Iets is complex wanneer je het kunt duiden met verschillende verhalen die allemaal kloppen, maar die je niet tot Ă©Ă©n verhaal kunt smeden (uit: Marten Scheffer, De Kanteling, 2025)

 

Buiten wandelen als dilemma

De Wzd spelregels voor besluitvorming nodigen de praktijk eerder uit om dilemma’s te verdiepen in plaats van te simplificeren. En terecht. Bijvoorbeeld bij discussie over buiten wandelen van de client (dat wil je) zijn er terecht vragen over het risico van ongelukken in het verkeer (dat wil je niet). De makkelijke oplossing - iedereen binnen of iedereen buiten - biedt geen soelaas. Bij iedere client zijn er afwegingen te maken over de balans tussen veiligheid & vrijheid. Niet alleen afwegingen per client maar ook per situatie. Immers, ziekteverloop en conditie van de dag zijn geen constante variabelen. Dat maakt het werken in de zorg rijker in de zin dat je zo goed als mogelijk aansluit op behoeften en wensen van de cliĂ«nt/naasten. Tegelijk maakt maatwerk de besluitvorming beslist niet eenvoudiger. 

Van ‘een beauty van een wet’ naar administratieve last

Vanaf de start betrokken juristen zeggen het in koor: bij aanvang was het ontwerp van de Wzd ‘een beauty van een wet’. Na 15 jaar amendementen en bijstellingen door parlement en andere stakeholders was op 1 januari 2020 van die schoonheid weinig meer over. Terecht hebben de auteurs van de wetsevaluatie zich niet laten verleiden tot het aanwijzen van die ene schuldige partij. De definitieve wet-tekst is een samenspel geweest van allerlei actoren: veldpartijen, parlement, juristen. Resultaat: oplopende werkdruk vanwege administratieve lasten en de opgave om (te)veel overleg effectief te organiseren. Het duizelde professionals en managers in de praktijk soms van aanpassingen in het elektronisch cliĂ«nten dossier, de moeite om de vereiste deskundigen voor besluitvorming op het juiste moment in te schakelen en rigide evaluatietermijnen. 

Individueel maatwerk: voordeel voor de Ă©Ă©n kan nadelig zijn voor de ander

Maatschappelijk is de tendens en onze norm om het individu boven alles te stellen. De inrichting van de samenleving en persoonlijke keuzes staan daar – soms onbewust - dwars bovenop. Vertaald naar de Wzd zien we dat de wet kampioen is in het vooropstellen van de wensen en verlangens van de individuele client. Afwegingskaders gaan over het individu en niet over een groep cliĂ«nten. Echter, de realiteit van de zorg is in veel opzichten een groepsgebeuren. Bijvoorbeeld de woon-leefwereld: wonen en ook dagbesteding in de zorg zijn ingericht als collectief aanbod. En dus is het vrij door het huis wandelen een voordeel voor de Ă©Ă©n, en een nadeel voor de ander. Bijvoorbeeld als de buurman te pas en te onpas binnenloopt in jouw privĂ© woon- of slaapkamer. 

De Wzd vraagt maatwerk en tegelijk is er op tal van terreinen – wonen in groepen en bijvoorbeeld ook financiĂ«le investeringen voor het collectief – handelen vanuit de totale groep bewoners noodzakelijk. Dat staat op gespannen voet met elkaar en de wet geeft hiervoor geen handreikingen. 

Progressie: ontwikkeling naar een zelfbewuste praktijk

“Op basis van het onderzoek kan aan partijen in het veld (zorgverleners, instellingen, branche- en belangenorganisaties) een compliment worden gemaakt voor de wijze waarop zij zich in de afgelopen jaren hebben ingespannen om er, ondanks alle gesignaleerde problemen en knelpunten met betrekking tot beide wetten, in de praktijk het beste van te maken.” ( Bron: ZonMw, wetsevaluatie, 2022) 

Van ‘alle ballen op de wet’ naar zelfbewuste praktijk

De start in 2020 was in wezen ook een welbewuste poging om discussie los te krijgen over vanzelfsprekende inzet van (onvrijwillige) zorg. Voor een meer zorgvuldige afweging over de inzet van dwang introduceerde de wet nieuwe spelregels voor besluitvorming. Effect van de wet was het wegvallen van automatismen met de nieuwe spelregels. Gevolg: een aantasting van zelfvertrouwen in het werken met zorg & dwang. En wel op alle niveaus: uitvoerenden, behandelaren, beleidsbepalers, managers en bestuur. Maken we wel de juiste afwegingen? Zien we niet te veel onnodige inzet van dwang over het hoofd? Hoe krijgen we het werkproces van besluitvorming goed georganiseerd? Vragen die de praktijk aan het denken heeft gezet, op zoek naar nieuw houvast voor adequate dienstverlening op zorg en dwang. 

Niet onlogisch werd in eerste instantie dat houvast gezocht in de wetsregels. De roep om verduidelijking leidde bijvoorbeeld tot een boekwerk van 100 pagina’s met toelichting op de wet van ActiZ/VGN. Een volume dat al aangeeft hoeveel haken en ogen aan de wet zitten en/of eraan toegedicht werden.

Vervolgens hebben we gezien dat met het verstrijken van de jaren en opbouw van ervaring met de wet, het werkveld meer en meer eigen keuzes is gaan maken. Keuzes vanuit het bewustzijn van persoonlijk begeleiders, verzorgenden, behandelaren die jaren ervaring hebben met complex gedrag van cliënten.

De draai van onzekerheid en behoefte aan richting ‘van buiten’ naar zelfbewuster handelen op basis van verworven kunde en praktijkervaring, heeft in de praktijk zichtbaar en merkbaar plaats gevonden.

Het gestaag opbouwen van vertrouwen op basis van alledaagse casuĂŻstiek zie je terug in het gedachtengoed van Thijs Homan. Hij zet de verandering tussen mensen centraal, in hun dagelijkse interacties. Door condities te creĂ«ren voor betekenisgeving – zoals de spelregels van de Wzd - kunnen nieuwe patronen zich nestelen in het systeem. (Homan, 2023)

Het gestaag opbouwen van vertrouwen op basis van alledaagse casuĂŻstiek zie je terug in het gedachtengoed van Thijs Homan. Hij zet de verandering tussen mensen centraal, in hun dagelijkse interacties. Door condities te creĂ«ren voor betekenisgeving – zoals de spelregels van de Wzd - kunnen nieuwe patronen zich nestelen in het systeem. (Homan, 2023) 

De veldpartijen: van strijd naar landelijk akkoord

Niet alleen de praktijk van zorgaanbieders was in beroering in 2020, ook de veldpartijen – zo’n 20 landelijke vertegenwoordigers van cliĂ«nten, professionals en werkgevers - in het umfeld van de praktijk stonden in den beginne vaak rechtlijnig tegenover elkaar. Zwart-wit gesteld: de werkgevers en beroepsorganisaties streden voor een werkbare en voldoende eenvoudige praktijk. Voor de client-vertegenwoordigende partijen was iedere komma eraf een aantasting van de rechten van de client.

De wetsevaluatie deed een beroep op de veldpartijen om vooruitlopend op aanpassing van de wet in actie te komen. Het resultaat was een serie bestuurlijke afspraken, enthousiast onthaald door de minister van VWS. Weliswaar zonder de handtekening eronder van de VGN (vonden de vereenvoudiging ondermaats) maar evengoed een prestatie na jaren van gesteggel.

Kern van de serie afspraken is aanpassing van de spelregels, met meer ruimte voor de praktijk om eigen beleid te voeren. Meer maatwerk zogezegd, passend bij de aard van de Wzd.  De verwachting is dat deze set spelregels ongewijzigd in de aangepaste wet (niet voor 2029) terecht zal komen.

Hans Vermaak ruilt implementatie van veranderingen als een lineair proces in voor bouwen aan een verbindingscyclus. Een weefwerk op menselijke maat als respons op taaie vraagstukken. Zijn beeld van een lappendeken aan actoren maakt goed duidelijk waarom de werking van de Wzd complex is. Het hangt samen met bredere vraagstukken in de praktijk en beleid. Van kundig omgaan met complexe gedragsproblematiek tot maatschappelijke opvattingen over vrijheid en veiligheid. (Vermaak, 2025)

 

Conclusies over implementatie van de Wzd

Landelijk beleid. Het afwegingskader om de kwaliteit van nieuw beleid in de zorg te beoordelen behoeft de praktijk-toets. Na de aanloop van 15 jaar was de Wzd een compromis met te veel haken en ogen voor de praktijk van zorgprofessionals. Naast het bekende trio kwaliteit-doelmatigheid-toegankelijkheid is er een 4e waarde nodig om de werking van beleid af te wegen: uitvoerbaarheid.

Zorgaanbieders. Passende vrijheid voor de client vereist een programmatische aanpak. Met investeren in opleiding en ontwikkelen van een multidisciplinaire mindset voor omgang met gedragsproblematiek. Alertheid van management en bestuur om adequaat te acteren op praktische dilemma’s in de uitvoering. En heldere kaders van waaruit sturing en support voor uitvoerende medewerkers plek heeft.

Professionals. De animo bij collega’s in de zorg om het goede te doen op zorg en dwang is indrukwekkend en hoopgevend. Van afbouw van de Zweedse band tot open deuren beleid; professionals spelen de hoofdrol. De lering uit 5 jaar Wzd voor professionals, is om in afwegingen over inzet van dwang gezond verstand niet te laten ondersneeuwen door regelgeving. Het is de juiste mix dat deuren opent.

Jeroen Schumacher is expert ‘zorg & dwang’ bij Vilans.

De voor dit artikel benutte referenties